سیر ماده از عالم ذر تا عالم آخرت

بسمه تعالی

بنابر آنچه از کلام الهی و روایات اهل بیت (ع) بر می آید، مخلوقات عالم و بخصوص انسان در سیر زندگی خود در عوالم مختلفی از جمله عالم ذر، عالم دنیا، عالم برزخ و عالم قیامت و آخرت حضور دارند. نکته ای که در این بین قابل بررسی می باشد این است که آیا ماده هر یک از عوالم فوق که برای تحقق صورت موجودات به کار می رود، ماده جداگانه ای است. یعنی بنابر آنچه حداقل بین عامه مومنان مشهور است، در سیر موجودات در بین این عوالم، ماده مخصوص هر عالم وجود دارد و با ورود به هر عالم بساط عالم قبل برچیده می شود و عالم و ماده جدید و بی ارتباطی به عالم پیشین گسترده می شود، یا می توان استنباط کرد که ماده این عوالم ارتباطی با هم دارند و یا حتی ممکن است ماده هر عالم با تغییراتی ماده عالم پس از خود نیز باشد.

چنانچه به بیان مراحل آفرینشِ جهان در کلام الهی (سوره مبارکه فصلت آیه ۱۱ و آیات متعدد دیگر) و کلام امیر المومنین علیه السلام (نهج البلاغه خطبه اول) و تفاسیری که بر این دو  کلام نورانی نگاشته شده و همچنین نظرات دانشمندان علوم تجربی توجه نماییم در می یابیم که ماده آغازین آفرینش ماده ای یک شکل و ساده و گازی بوده است که با عنوان دخان از آن یاد می شود و سپس در اثر کنش و واکنش های میان اجزای این ماده ساده، بتدریج سایر اشکال ماده و صورت موجودات عالم در دنیا پدیدار شده اند و در قرآن مجید این سیر بارها با عبارت خلق آسمان ها و زمین در شش دوره یا روز یاد شده است (سوره مبارکه حدید آیه ۴ و آیات متعدد دیگر). از سویی در حکمت اسلامی مطرح می شود که در عالم ذر همه موجودات ابتدائا با نظری یکسان از سوی پروردگار مورد خطاب قرار گرفته و بر اساس نحوه اجابتِ خطابِ الهی، مسئولیت و جایگاه خود را در آفرینش یافته و به تدریج به عالم دنیا وارد شده اند. حال چنانچه این دو موضوع یعنی “حضور همانند نفوس در عالم ذر” و  “یک شکل و ساده بودن ماده در ابتدای خلقت” را توأما مورد توجه قرار دهیم شباهت بسیاری بین این دو ملاحظه خواهیم کرد. لذا با در نظر گرفتن این مطلب که ماده، مصالحِ ساختارِ صورت موجودات است و لحاظ این مطلب که بین سیرت و صورت هر چیز (شامل موجودات و فرایندها) تناسب بر قرار است، در اینجا ادعا می شود که صورت و ماده عالم در ابتدایی ترین لحظات خود همان صورت و ماده عالم ذر است و نیز فرایند سیر ماده از عالم ذر به عالم دنیا به صورت تدریجی و با تحقق قابلیت های نهفته در ماده که ترکیب و ساخت ماده مورد نیاز عالم دنیا را از ماده ساده عالم ذر ممکن ساخته، انجام گرفته است.

اما در مورد آینده و ماده عالم قیامت و آخرت چه؟ آیا می توان در خصوص ارتباط ماده کنونی با ماده عالم قیامت و آخرت نیز به اظهار نظر پرداخت؟ گمان می شود که در این باره نیز مطلب قابل بیان است. در قرآن مجید در مورد اوضاع و احوال عالم دنیا در هنگام برپایی عالم قیامت اشاراتی وجود دارد. در قرآن مجید تغییرات ظاهری جهان در هنگامه بر پایی قیامت (آیات ابتدایی سوره مبارکه تکویر و انفطار و آیات متعدد دیگر) به صورت بروز لرزش های فوق العاده شدید، مسطح شدن زمین، زیر و رو شدن آن، حلاجی شدن کوهها، تغییرات عمده در وضع دریاها، آب ها، ستارگان و نظایر آن بیان شده است  اما در هیچ کجا اشارتی به نابودی کامل و از بین رفتن آسمان ها و زمین نشده است. همچنین قرآن در یک مورد به شکل مختصر در این مورد اظهار نظر می نماید که در آن روز زمین به غیر این زمین تبدیل می گردد (سوره مبارکه ابراهیم آیه ۴۸) که حکایتگر این مطلب است که زمین قیامت همین زمین با انجام دگرگونیهای بسیار در آن است. در مواضع دیگری نیز در قرآن مجید، ابعاد بهشت به پهنای آسمان ها و زمین تعبیر شده است (سوره مبارکه آل عمران آیه ۱۳۳ و سوره مبارکه حدید آیه ۲۱) که می تواند حکایتگر این باشد که ماده آخرت از ماده این جهان با تغییرات شگرفی است که در آن و در آستانه قیامت و در طول آن رخ می دهد. همچنین در سوره مبارکه هود آیات ۱۰۷ و ۱۰۸ خداوند متعال اشقیا و سعدا را تا زمان برقراری آسمان ها و زمین در جهنم و بهشت جاودانه می داند. در واقع می توان اینگونه گفت که ماده موجود فعلی دارای قابلیتهای نهفته ای در خود است که با وقایع روز قیامت و تاثیرات آن بر ماده کنونی، این قابلیت ها آشکار شده و ماده موجود به ماده لطیف قیامت و آخرت تبدیل می گردد. در این میان در خصوص عالم برزخ سخنی به میان نیامد و لذا این پرسش قابل طرح است که ماده عالم برزخ با توجه به موجود بودن آن در حال حاضر چگونه فراهم است. برای توجیه این مطلب از مثال آب و تبخیر بهره می گیریم. هر چند راه حل اصلی و سریع تبدیل آب به بخار جوشش آن است اما آب در اثر حرارت اندک موجود در مجاورت آن نیز به بخار تبدیل می گردد. شاید سخن پروردگار در قرآن مجید که آیا نمی بینند که ما از اطراف زمین می کاهیم (سوره مبارکه رعد آیه ۴۱ و سوره مبارکه انبیاء آیه ۴۴) اشارتی به همین مطلب باشد که پیش از قیامت نیز بخشی از ماده دنیا در اثر مواردی نظیر حوادث و بلایای طبیعی که باعث بروز دگرگونیهای زیادی در عالم می شوند و خود حکایتگر حوادث عظیم بر پایی قیامت نیز هستند، به ماده عالم برزخ تبدیل می شود.

به عنوان نتیجه گیری از این بحث می توان گفت همانگونه که از ماده ساده ابتدای خلقت، ماده کنونی عالم شامل اشکالی نظیر مایعات و جامدات پدید آمده است که در ابتدای امر تولیدشان از آن ماده گازی شکل بعید به نظر می رسیده است، ماده کنونی نیز در اثر تغییرات و دگرگونی های عظیم قیامت با توجه به قابلیتهای نهفته در خود به ماده عالم قیامت و آخرت (ماده لطیف) تبدیل خواهد شد. در واقع اصل ماده در تمامی عوالم یکسان بوده و در سیر بین عوالم مختلف اشکال مختلف ماده بصورت ساختارهای جدید که برای صورتگری موجودات آن عالم مناسب باشد پدیدار می گردد.  

الحمد لله رب العالمین

مهدی عرفانی

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشود

لطفا مقدار صحیح را در کادر وارد کنید. *