برای این پرسش که آیا میتوان بدون دین اخلاقی بود بر مبنای یک تعریف فراگیر از دین و اخلاق پاسخی به این شکل قابل ارائه است که برای هر انسان سه رابطه شامل رابطه با خداوند، رابطه با خود و رابطه با سایرین قابل تصور است. دین متولی بیان آداب این سه رابطه و اخلاق نیز ادای حق در این روابط است. بنابرین انسان در هر لحظه به هر میزان که اخلاقی است به همان میزان دیندار است و در ادامه مسیر چنانچه حق پذیر باشد ولو اینکه در برخی موارد ابتدائا دارای اشکال باشد با لطف و هدایت الهی در نهایت به دینداری کامل و اخلاق حسنه در هر سه مورد نایل خواهد شد و انسان دین گریز ولو اینکه در برخی موارد ابتدائا اخلاقی باشد سرانجام به اخلاق سیئه در هر سه رابطه متصف خواهد شد. سر این مطلب نیز در این نکته نهفته است که با یک نگاه دقیق و بر مبنای آیاتی نظیر “و الی الله ترجع الامور” هر سه رابطه فوق در واقع رابطه و تعامل با خداوند است.
مهدی عرفانی