اگر در اندیشه و فرهنگ نفسانی و اومانیستی، انسان دوزخ انسان است، در اندیشه و فرهنگ روحانی و الهی، انسان بهشت انسان است. برای مومن در این جهان، بهشت در دو مقام متجلی است: نخست در خلوت عابدانه میان خود و خداوند و دوم در آنجا که علاوه بر خداوند، انسان دیگری نیز حضور دارد.