عرفان که علمی است با موضوعیت خداوند و نیل به خدا یا خدایی محض است همچون عرفان حق انبیاء و اولیاء معصومین علیهم السلام یا خود ساخته و شیطانی محض است همچون انواع عرفانهای مبتنی بر سحر و جادو و یا آمیزه ایست از عرفان خدایی و عرفان خودساخته با غلبه عرفان خدایی همچون برخی تصوفهای عامیانه و یا آمیزه ایست از ایندو با غلبه عرفان خودساخته همچون برخی دیگر از تصوفهای عامیانه. حال اگر کسی شرق و غرب عالم را بگردد و در تاریخ قدیم و جدید سیر کند، عرفانی خارج از این چهار پیدا نخواهد کرد.