بسم الله الرحمن الرحیم
عدم جواز امامت زنان برای مردان در نماز قطعی و اجماعی است به لحاظ نص و فتوی ولکن امامت زنان برای زنان مورد اختلاف است و منشا اختلاف روایات وارده در این موضوع است که برخی از آنها امامت زن برای زن را مطلقا و برخی در نماز جنازه و برخی تنها در نماز نافله جایز دانسته است. مرحوم صاحب جواهر پس ار نقل روایات جواز و تایید آنها، خلاف برخی از علما همچون علم الهدی و علامه و صاحب مدارک را در این موضوع که با استناد به اخبار مشتمل بر تفصیل، قایل به منع امامت در فریضه و جواز آنها در نافله شده اند، نقل و ادله آنها را مورد خدشه قرار داده است. مرحوم صاحب جواهر عمده ادله مخالفین جواز را اصالت عدم تحقق جماعت که جنبه توقیفی دارد و عدم سقوط قرائت از مامومین و عدم برائت ذمه آنها از شغل یقینی در صورت امامت زنان و نصوصی که دلالت بر عدم جواز امامت زنان در نمازهای فریضه دارد و همچنین عدم معهودیت امامت زنان در هیچ یک از اعصار و امصار دنیای اسلام بلکه معهودیت خلاف آن که علامتش خروج زنان جهت اقتدا به مردان با وجود مطلوبیت حیا و ستر و قرار در منزل است، می داند و از قول مخالفین اظهار می دارد که چنانچه امامت زنان در نمازهای واجب امری مشروع بود، قطعا عدم خروج آنها برای اقتدا به مردان اولی از خروج بود و دراین صورت می بایست این امر در زمان پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) و خصوصا نسبت به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها واقع می شد و خبرش به گوشها می رسید، در حالیکه می دانیم چنین چیزی واقع نشده است. آنگاه ایشان به خدشه در ادله فوق می پردازد و هیچ یک از آنها از جمله اصلهای عدم تحقق جماعت و عدم سقوط قرائت و عدم برائت ذمه مامومین و نیز عدم معهودیت و بلکه معهودیت خلاف را قادر به معارضه با ادله لفظی مجوز امامت زنان که در برخی از آنها به جواز امامت در نماز فریضه نیز تصریح شده نمی داند و روایات معارض را علیرغم کثرت و صحت و وضوح دلالت آنها بدلیل اعراض اصحاب از آنها و اینکه احدی از علما به آنها عمل نکرده اند و با توجه به موافقت آنها با جماعتی از عامه و عدم مشروعیت جماعت در نافله جز در نماز استسقا و نادرست بودن تنزیل اطلاقات این روایات به نادرترین فرد آن، قابل طرح و شایسته اعراض از ظواهر آنها می داند.
می گویم:حق این است که باید از هر دو قول فوق که یکی همچون مرحوم محقق حلی و مرحوم صاحب جواهر قائل به جواز علی الاطلاق امامت زنان برای زنان و دیگری قائل به منع آن در فریضه و حصر جواز در نافله است، صرف نظر نمود و به قول سومی قائل شد که بر مبنای آن اگر مراد از امامت زنان را به معنای اقتدای کامل و سقوط قرائت از مامومین بدانیم، این اقتدا و امامت به دلیل عدم تشریع امامت و زعامت برای زنان حتی برای سیده زنان عالم یعنی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها که واجد عصمت کبری و ولایت مطلقه کلیه الهیه است، ممنوع می باشد و تصور اجزاء قرائت امام زن از مامومین بسیار بعید و نا ممکن است و در این مورد میان فریضه و نافله ای که جماعت در آن مجاز است، تفاوتی نیست و هرگز نمی توان امامت در نماز را که شانی از شئون امامت کلیه الهیه است برای زنان ثابت نمود. از سوی دیگر نمی توان به راحتی و یکباره از اخباری که دلالت بر جواز امامت زنان دارد، اعراض نمود. بنابرین راه حل سوم اینست که جمیع این نصوص را بر نوعی امامت صوری و ظاهری که در آن اقتدای شرعی وجود ندارد همچون نماز خواندن عده ای با هم و هماهنگ با یک نفر چه در فریضه و چه در نافله که در آن امام متحمل چیزی از مامومین نیست و یا اگر اقتدا وجود دارد باز هم امام متحمل چیزی از ماموم نیست همچون نماز بر میت، حمل نمود. و در این مورد نص دقیقی وجود دارد که مرحوم صاحب جواهر آن را در ذیل بحث از عدم جواز امامت زن برای مردان از دعائم الاسلام نقل کرده و به مفاد فقره آخر آن که صریح درمقصود ماست توجه ننموده و آن حدیث این است: عن علی علیه السلام “لا توم المراه الرجال و تصلی بالنسا و لا تتقدمهن، تقوم وسطافیهن و یصلین بصلاتها” (1) و بدیهی است که مراد از یصلین بصلاتها این است که مامومین نماز خود را بی آنکه اقتدا کرده باشند، همراه و هماهنگ با امام می خوانند و در انتها در بحث امامت زن برای زنان در غیر از امامت صوری، بر خلاف مرحوم صاحب جواهر که روایت صحیح زراره از امام باقر علیه السلام (2) را به دلیل آنکه متضمن رد هر دو نظریه جواز علی الاطلاق و قول به تفصیل است، بیش از روایات قائل به تفصیل، مقتضی اعراض می داند، باید گفت که این روایت به لحاظ سند و دلالت و انطباق با اصول و موازین صحیح، بیش از روایات دیگر شایسته اعتنا و استناد است و بر مبنای آن امامت زن برای زنان مطلقا چه در فریضه و چه در نافله ممنوع و تنها مورد استثنا همان نماز بر میت است که در آن امام نه تنها متحمل تکبیرات بلکه متحمل ادعیه مامومین نیز نمی باشد.
والحمد لله رب العالمین
سید محمد قائم مقامی
21 آبان 1384
پاورقی:
(1) المستدرک الباب 18 من ابواب صلاه الجماعه الحدیث 1.
(2) فی التهذیب والفقیه و الاستبصار عن زراره عن ابی جعفر علیه السلام قال: قلت المراه توم النسا؟ قال (ع) لا الا علی المیت اذا لم یکن احد اولی منها تقوم وسطا معهن فی الصف فتکبر و یکبرن.