در خصوص رفع تناقض ظاهری میان مسئله اختیار و کریمه “کل یعمل علی شاکلته” می توان گفت شاکله و یا همان ذات همانگونه که مؤثر بر انتخاب و رفتار است متأثر از انتخاب و رفتار نیز هست. بدین شکل که ذات دارای لایه های بر هم پیچیده ای است که در طول حیات انسان بتدریج شکل میگیرد. بدین ترتیب هسته ذات که از انتخاب ایمان و یا کفر در بدو آفرینشِ موجود شکل می گیرد، در ادامه حیات به اثر گزارترین بخش وجودی او بدل می شود و کلیت رفتارهای وی را متأثر می سازد. در عین حال این رفتارها و انتخاب های جدید، شکل گیری لایه های دیگر ذات را که در واقع نمود افزایش و یا کاهش درجات ایمان و یا کفرند باعث می شوند.
مهدی عرفانی