بسمه تعالی
آیت الله سید محمد قائم مقامی در پاسخ به تعلیقه یکی از فضلای ارجمند ذیل حکمت 480 پاسخی ارائه نموده اند که به جهت اهمیت مطلب، متن تعلیقه و پاسخ آن به شرح ذیل به اطلاع علاقه مندان بخش حکمت روز می رسد:
متن تعلیقه
با عرض سلام محضر استاد معظم آیه الله سید محمد قایم مقامی زید عزه
نظر به این که در کلمات حضرت امام خمینی (س) و برخی ارباب معرفت، حقیقت ادبار یا سیر نزولی عقل که در حدیث دیگر به اقبال تعبیر شده ، عبارت است از: ظهور نور آن از ماوراى حجابهاى غیبى در مرائى تعیّنات خلقیّه. نهایت این سیر نزولی که مرتبه بعد مرتبه صورت می گیرد در منظر امام خمینی (س)، حضرت شهادت مطلقه است که طبیعه الکل مرآت آن می باشد. و بر همین مبنا اقبالِ عقل کلّى عبارت از: رجوعِ طبع الکلّ به مثال الکلّ و مثال الکلّ به نفس الکلّ و نفس الکلّ به عقل الکلّ و عقل الکلّ به فناء کلّى است: «کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ».
لطیفه و دقیقه دیگر این است که ادبار عقل با ادبار جهل، تفاوت و تمایزى بیّن و آشکار دارد و آن، این است که: ادبار عقل که عبارت از توجه به کثرت و عالم طبیعت است، محض اطاعت حق و ایتمار به امر ادبار است که از مصدر جلال صادر شده است و از این جهت، اصحاب معرفت، من جمله حضرت امام خمینی (س) اصرار بر آن دارند که این ادبار، تصرف در حقیقت عقل نکند و او را از مقام مقدس خود منحطّ ننماید و موجب احتجاب آن نگردد. لذا ورود و یا نزول عقل به عالم طبیعت، نزولی با سلامت یا قریب به سلامت است و براى اطاعت امر و انفاذ حکم است و رؤیت جمال جمیل در مرآت تفصیلى است و بسط توحید در تکثیر و برگرداندن حکم تکثیر به توحید است.
با توجه به مطالب فوق، جای این پرسش است که:
– اگر ادبار عقل، تصرفی در حقیقت عقل نداشته و موجب احتجاب آن نمی گردد و عقل بنا بر ایتمار از امر «اقبل» رو به آن مقام اسنی و مرتبه اعلی دارد، چگونه تصدی گری تاویل عقل به توسط جهل، موجب تداوم سیر نزولی عقل از زمین به بطون و اعماق زمین و نیل به مقام اسفل السافلینی و دوزخ ابدی و احتجاب عقل در این حجب غلیظه و متراکمه می گردد؟
الا آن که مقصود و مرام جناب استاد از تداوم سیر نزولی، سیر نزولی جهل باشد و نه عقل که در این صورت، اشکال وارد بر متن این خواهد بود که محور سخن در ادبار و اقبال عقل بود؛ و طرح سخن در ادبار و اقبال جهل، بالبدیهه صورت گرفته و به اجمال رها شده است.
– سوال دیگر آن که با توجه به این عبارت حضرت استاد: «سیر نزولی و ادباری عقل که منتهای آن مقام خاک و زمین است، متجلی در «متن وحی» یا همان کتاب الله صامت و قرآن کریم است» آیا ایشان تجلی در متن وحی را در نهایت سیر نزولی عقل، تجلی انحصاری می دانند و یا این تجلی را علاوه بر متن وحی بر دیگر تعینات و کثرات حضرت شهادت مطلق، طاری و ساری می دانند؟
استدامت ایام عزت سرور مکرم و استاد معظم را از درگاه خداوند مسئلت دارم.
و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین
متن پاسخ
بسم الله الرحمن الرحیم
با سلام و تشکر از فاضل گرانمایه جناب آقای جلیلی (شاکر) برای تعلیقه ایشان ذیل حکمت 480 و نقل سخن نورانی حضرت امام خمینی رضوان الله علیه در مورد اقبال و ادبار عقل و اینکه این ادبار از آنجا که بر مبنای ایتمار امر الهی بوده از اینرو عقل در سیر ادباری خود و نزولی خود، منزه از آلودگی به عالم اعراض و کثرات باقی می ماند که سخن حق و متینی است و اما سخن اینجانب در حکمت یاد شده مبتنی بر دو نکته است. نخست تطبیق دو سیر نزولی و صعودی عقل با ثقلین یعنی کتابین صامت و ناطق و اینکه کتاب صامت یا قرآن کریم همان عقل منزل و عترت طاهره که متولی فهم و تاویل و اجرای کلام الله مجیدند، همان عقل صاعدند و باین ترتیب قوسین وجود کامل و عقل صاعد در سیر صعودی خود به نقطه ای میرسد که عقل منزل قرآنی از آنجا سیر نزولی و ادباری خود را آغاز کرده بود. ونکته دوم اینکه: عقل منزل هنگامی که به منتها الیه نزول خود که عالم طبیعت و خاک و الفاظ است میرسد یا باید از طریق عقل تاویلی و صاعد که متجلی در وجودات مبارکه معصومین (ع) است به مبدا خود باز گردد یا از طریق تولیت جهل و تاویل جاهلانه که متجلی در خلافت و ولایت غاصبانه است، سیر نزولی آن از زمین به باطن زمین که اطباق دوزخ است، ادامه پیدا کند و قوس دوم بجای آنکه قوس اول را کامل کند و آخر را به اول برساند، تحت آن و بصورت معکوس و معلق، ظاهر شود. و بدیهی است که عقلی که از منتها مرتبه نزول خود که زمین است، نزول خود را به باطن و ملکوت زمین ادامه میدهد، دیگر عقل نیست بلکه جهل و شیطنت و نکراء است کما اینکه کلام الهی که از عالم الفاظ یا منتها الیه نزول خود، به عوالم پائین تر نزول میکند، دیگر خود کلام الله نیست بلکه تفسیر و تاویل باطل از آن و کلام شیطان و مجلای قهر خداوند است. به امید توفیقات هر چه بیشتر و تنویر قلوب به انوار حکمت و معرفت. والسلام
سید محمد قائم مقامی